سه شنبه ۲۳ مرداد ۱۳۹۷ - ۸/۱۴/۲۰۱۸
اذان صبح:۰۴:۲۰:۳۶ - اذان ظهر:۱۲:۴۵:۲۲ - اذان مغرب:۱۹:۵۴:۳۲
بجنورد
۳۱° c

آیا تمایل دارید در کانال عصر عضو شوید؟

سرویس اجتماعی | کد خبر: ۲۸۰۵۱۵۹
تاریخ انتشار: ۱۳۹۷/۰۳/۲۴ - ساعت ۹:۵
بررسی قواعد گسترش معنایی حرف &#۱۷۱;عن&#۱۸۷; در قرآن با رویکرد شناختی - بخش اول

تحلیل شناختی حرف &#۱۷۱;عن&#۱۸۷; با محوریت معنای پیش نمونه

در این پژوهش نحوه گسترش معنای حرف «عن» در عبارات قرآنی، تحلیل و ارزیابی شده و قواعدی بدین منظور پیشنهاد شده است.
تحلیل شناختی حرف «عن» با محوریت معنای پیش نمونه,

 

چکیده

حروف اضافه  مکانی منبع غنی در فهم و تفسیر قرآن به روش شناختی هستند. در نوشتار حاضر با محوریت حرف «عن»، یکی از پرکاربردترین حروف در قرآن، کوشش شده است که معانی این حرف و نحوه  گسترش آنها با تکیه بر اصول و قواعد گسترش معنا در رویکرد معناشناسی شناختی، بررسی و تحلیل شود.

 بدین منظور، به روش توصیفی-  تحلیلی کاربردهای حرف «عن» در آیات بررسی شده و پس از مروری بر مبانی نظری پژوهش، چون شناسایی مسیرپیما و مرزنما و اثبات وجود شبکه ای از مفاهیم که به معنای پیش نمونه پیوند خورده اند، معنای کانونی این حرف معرفی شده است. بر این اساس، نحوه  گسترش معنای حرف «عن» در عبارات قرآنی، تحلیل و ارزیابی شده و قواعدی بدین منظور پیشنهاد شده است، از جمله این قواعد: مسئله انطباق، مسئله  منطقه  فعال و پویایی معنا است که هرکدام دارای مؤلّفه های دیگری است که موجب بسط و توسعه  معنای این حرف در آیات قرآنی شده است.

کلیدواژه ها

حرف عن، معناشناسی شناختی، قواعد گسترش معنا، انطباق، منطقه فعال، پویایی معنا

مقدمه

معنا شناسی شناختی که از زبان شناسی شناختی نشأت گرفته، رویکردی است که در آن زبان را برای سازماندهی، پردازش و انتقال اطلاعات به کار می برند و به لحاظ روش شناختی، تجزیه و تحلیل مبانی تصوری و تجربی مقولات زبانی برای رسیدن به مقصود گوینده  کلام از اهمیت اساسی برخوردار است. معناشناسی شناختی در حروف قرآن هم بحثی است که معنا و مفهوم حروف به کاررفتهدرقرآنراتحلیل می کند و این تحلیل به منظور کشف مفاد نشانه های نمادین برای مفاهیم ذهنی این حروف است. در این رویکرد، نشانه های زبان محصول ذهن است که با شناخت و تجارب محیطی ارتباطی عمیق دارد.

معناشناسی شناختی همواره نگاه ویژه ای به پدیده چندمعنایی و قواعد بسط و توسعه  معنا به  ویژه در حروف داشته  است؛ بنابراین ضروری است از رویکرد معناشناسیِ شناختی برای دست یافتن به معارف بیشتری از قرآن بهره برد. ازاین رو، حرف «عن» را برگزیدیم و آن را بر اساس قواعد گسترشمعنا تحلیل شناختی کردیم، تا با واکاوی های این حوزه دربارۀ حرف عن، روشی کاربردی را برای چگونگی تفسیر و کشف معانی حروف قرآنی معرفی کنیم. حال با وجود ارائه  تفاسیری که تاکنون دربارۀ قرآن کریم نگاشته شده است، خلاء هایی در آن دربارۀ تبیین معنای حروف مشاهده می شود که معناشناسی شناختی در تفسیر قرآن می کوشد، این خلاء ها را پر کند.

بنابراین با تکیه بر مطالب فوق نوشتار حاضر در پی پاسخ گویی به سؤالات زیر است:

1. ارتباط معنای پیش نمونه ای با معانی دیگر حرف «عن» در رویکرد شناختی چگونه تبیین می شود؟

2. قواعد گسترش معنا در رویکرد شناختی کدامند؟

3. نقش قواعد گسترش معنا در بسط و توسعه  معنایی حرف «عن» چگونه تحلیل می شود؟

برای پاسخ گویی به این سؤالات نخست پیشینه آن بررسی و سپس مبانی نظری بحث تبیین و بر اساس آنها حرف «عن» با تکیه بر قواعد گسترش معنا تحلیل شناختی می شود.

پیشینه  بحث

تا جایی که نگارنده بررسی کرده، کار مستقلی در رابطه با موضوعِ بررسی قواعد گسترش معنایی حرف «عن» در قرآن با رویکرد شناختی، صورت نگرفته است. پژوهش های دیگری در زمینه  معناشناسی شناختی در قرآن نگارش یافته اند از جمله: پور ابراهیم (1388) در پژوهشبررسی زبان شناختی استعاره در قرآن، انواع استعاره های مفهومی را در پانزده جزء قرآن کریم بررسی کرده و برای آ نها طرح واره هایی ارائه داده است؛ بنابراین به شکل کلی به مبحث استعاره ها و طرح واره های تصویری پرداخته و نقش معانی گوناگون حروف در مفهوم سازی های قرآنی را ارزیابینکرده است.

کرد زعفرانلو کامبوزیا و حاجیان (1389) در مقاله  «استعاره های جهتی قرآن با رویکرد شناختی»، ضمن تبیین استعاره جهتی و ارائه  تعریف طرح واره  ایجاد شده به دست آن، وجود استعاره  جهتی بالا / و پایین را با آوردن آیات قرآن اثبات کرده است. در این اثر نیز مؤلفان بحثی دربارۀ قواعد گسترش معنا در حروف مطرح نکرده اند.

قائمی نیا (1390) در کتاب معناشناسی شناختی قرآن، با نگاه شناختی به تفسیر آیاتی از قرآن پرداخته است، مثلاً ایشان در بخشی از این کتاب به طورخاص قواعد گسترش معنا در زبان شناسی شناختی را معرفی کرده است؛ البته به نقش این قواعد در نحوه  به دست آوردن معانی حروف دقت نکرده است، هرچند وی در مبحثی دیگر به معناشناسی شناختی حروف نیز اشاره ای کرده است که تغییر معنای حروف اضافه را یکی از عوامل برهم زننده اصالت تعابیر قرآن می داند و در ذیل آیاتی به نقش مفهوم سازی حروف می پردازد.

خسروی و دیگران (1393) در پژوهش بررسی طرح های تصویری در معنا شناسی شناختی واژگان قرآن، تصویرسازی های قرآن در قالب سه طرح حجمی، حرکتی، و قدرتی را بررسی کرده است که در آن مؤلفان طرح های تصویری عبارات قرآنی را مدّنظر قرار داده  و از حروف سخنی به میان نیامده است. اثر دیگر در این رابطه ایمانی و منشی زاده (1394) در مقاله  بررسی شبکه معنایی حرف «فی» اهمیت آن در ترجمه قرآن از منظر معنی شناسی شناختی، با تکیه بر معنای مکانی و کانونی حرف «فی» سایر معانی زمانی، انتزاعی، استعاری و مجازی را منشعب از معنای پیش نمونه این حرف می داند و کاربردهای حرف «فی» که به این طریق بسط یافته اند، از قرآن استخراج کرده و در پایان با تحلیل هایی به چگونگی معادل آوری برای این حرف در زبان فارسی توجه داشته است.

نقص این مقاله نیز معرفی نکردن قواعد دستیابی به شبکه های معنایی حروف است؛ اما آثاری دیگر با هدف تبیین شناختی معنای حروف به رشته تحریر در آمده است که اکثراً بعد شناختی حروف در زبان فارسی را نقد و بررسی کرده اند. نمونه هایی از آن آثار چنین است: گلفام و دیگران (1388) در مقاله بررسی حرف اضافه «از» در چارچوب معناشناسی شناختی و مقایسه آن با رویکرد سنتی، علاوه بر معرفی بهترین روش دستیابی به معانی حروف، روش های سنتی حروف مکانی در زبان فارسی را تعریف کرده است و روش نو در روشن سازی معنای واقعی حروف را روش شبکه ای معنا مبتنی بر شباهت حروف می داند و رابطه  مفهومی شبکه های معنایی را ظاهر می سازد و این نظریه را با محور قراردادن حروف مکانی و به طور خاص حرف «از» در چارچوب مفاهیمی چون طرح واره، شکل و زمینه استعاره بررسی می کند.

 زاهدی و محمدی زیارتی(1390) در مقاله شبکه های معنایی حرف اضافه  فارسی «از» در چارچوب معنی شناسی شناختی، بعد از طرح مبانی نظری، روش تایلر و ایونز را در این خصوص مبنا قرار می دهد و سپس معانی این حرف را تحلیل شناختی می کند، مثلاً در این جمله که آب استخر از چاه است، آب استخر را زمینه و چاه، همچون شکل قرار می گیرد و رابطه بین شکل و زمینه را با مفهوم طرح واره تبیین و در نهایت خوشه های معنای این حرف را مشخص می کند.

اما تمرکز پژوهش حاضر به طور خاص روی تبیین معنای حرف عن با تکیه بر رویکرد شناختی است که برای نیل به این مقصود نمونه های آن از قرآن استخراج شده و با توجه به روش های گسترش معنا در معناشناسی شناختی این حرف تحلیل و بررسی شده است.

1.مبانی نظری پژوهش

زبان شناسی شناختی در اواخر دهه  1970 و اوایل دهه  1980 میلادی متولد شد. این رویکرد زبان را در نقش شناختی آن مطالعه می کند و فرض بر این است که ساختار زبان، انعکاس مستقیم شناخت است؛ به این معنا که یک عبارت زبانی خاص با نوع خاصی از مفهوم سازیِ یک رویداد خاص مرتبط می شود (گلفام و یوسفی راد، 1385، ص34). لانگرا و لیکاف را می توان بنیان گذاران این شاخه  زبان شناسی به حساب آورد. یکی از دلایل مهم این زبان شناسان این است که زبان منعکس کننده الگوهای اندیشه و ذهن انسان است؛ بنابراین مطالعه  آن، مطالعه  الگوهای مفهوم سازی است (شریفی، 1388، ص2).

براین اساس بین قوای شناختی فرد و معانی زبانی او ارتباطی قوی وجود دارد. تایلر و ایوانز بر طبق الگوی چندمعنایی سامان مند آن را پایه گذاری کردند و سپس در کارهای دیگران گسترش یافت. در الگوی چندمعنایی سامان مند، تلاش بر این است که روشی سامان یافته و انگیخته برای واکاوی معناهای گوناگون یک واژه چندمعنا ارائه شود. به این منظور باید شیوه های روشن و تأیید شده برای شناسایی معناهای مجزای حروف که وابسته به بافت نباشند، در راستای شناسایی معنای اولیۀ آنها در پیش گرفته شود (بامشادی و دیگران، 1394، ص6). به همین دلیل زبان شناسان شناختی به جای معنا از شبکه شعاعی معنا سخن می گویند. در این مدل برای معنا یک نمونه اصلییا مرکزی به نام «معنای مرکزی» تصور می شود. درنتیجه شبکه ای از معانی پیدا می شود و باید متذکر شد، زبان شناسان شناختی با تکیه بر اصل شبکه  معنایی بر این باورند که هر واژه دارای یک معنای اولیه و کانونی است که با گذشت زمان و بر اثر کاربرد آن در بافت های گوناگون، دستخوش گسترش معنایی می شود و معناهای تازه ای را می پذیرد (بامشادی و همکاران، 1394، ص2).

حرف جر «عَن» هم از این قاعده مستثنی نیست و گاهی شامل مفاهیمی اضافه  بر مفهوم پیش نمونه و مکانی اش است که باید برای فهم لایه های متعدد قرآن این معانی اضافه مدّنظر قرار گیرد. اکنون پس از معرفی معنای پیش نمونه با برشمردن قواعد گسترش معنا در زبان شناسی شناختی برخی از معانی این حرف را با استخراج آیاتی از قرآن ارائه و حرف «عن» بر اساس این قواعد تحلیل شناختی می شود.

2. تحلیل شناختی حرف «عن» با محوریت معنای پیش نمونه

گام نخست در معناشناسی شناختی حرف «عن» تشخیص معنای اولیه و سپس معانی ثانوی آن است که در این رویکرد، از طریق سازوکارهایی چون انطباق، منطقه  فعال، پویایی معنا، بسط و توسعه می یابد و در یک شبکه معنایی قرار می گیرد و با دیگر معانی مرتبط می شوند. در معناشناسی شناختییکی از ملاک های تشخیص معنای اولیه، غلبه و چیرگییک معنا است که کاربران زبان آن را تأیید می کنند (رک: صفوی، 1379، ص243).

 با مراجعه به منابع اولیه و کاربران زبان، می توان گفت: مشهورترین و کانونی ترین معنای «عن»، «مجاوزت و سیر» است که نشان دهنده  عبور از مکان یا زمان یا امری (مجاوزت) است؛ یعنی فاعل فعل قبل چیزی را با فعل خود از مجرور گذرانده است.

برای نمونه در آیه «تَتَجافى‏ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِع» ‏(سجده/16) «پهلوهایشان از بسترها در دل شب دور مى‏شود»، حرف «عن» به معنای کانونی اش به کار رفته و معنای سیر و مجاوزت لحاظ شده است که این معنای اصلی و مرکزی حرف «عن» است؛ چراکه حرف عن تجاوز «جنوب» را از «مضاجع» که مکان فیزیکی است نشان می دهد، گویی پهلوها از بسترها کنده می شود و از آن می گذرد که مفهوم سازی آن به شکل زیر است.

در شکل بالا که منظر اعلای «عن» به تصویر کشیده شده است، عنصر متحرک با دایره  تیره با نام «مسیرپیما»یا (tr) حرکت خود را آغاز می کند، تا  اینکه به «مرز نما» (lm) می رسد؛ اما در محدوده  آن زمینه قرار نمی گیرد؛ بلکه از آن می گذرد.

این صحنه از موقعیت انسان با محیط پیرامونش با معنای اصیل حرف عن شکل می گیرد که به آن معنای مرکزی می گویند؛ اما گاهی حرکت و گذر شکل متغیر از بالای زمینه اتفاق می افتد و گاهی از پایین. بنابراین مجاوزت که معنای کانونی حرف «عن» است، تنها ورود به زمینه و گذر از میان آن را نمی رساند؛ بلکه مجاوزت ممکن است از بالا یا پایین نیز صورت بگیرد، هرچند در دایره  معنایی مفهوم سرنمونی می ماند؛ اما در رده  پایین تری از معنای کانونی قرار می گیرد و به تعبیر دیگر عبور عنصر متحرک از میان زمینه نسبت به گذر آن از بالا یا پایین مرزنما پیش نمونه ای تر است.

سایر معانی این حرف، با افزایش و کاهش حول این معنا می چرخند که در ادامه این معانی با استخراج آیات و تحلیل شناختی آنها و چگونگی گسترش معنایی این حرف در بافت آیات بررسی می شود.

3. قواعد تغییر و گسترش معنا

در تغییر و گسترش معنا در رویکرد شناختی سه مؤلّفه تأثیر به سزایی دارند که موجب می شود معناییک واژه در بافت ها و کاربردهای گوناگون تغییر کند. این سه گزاره، مسئله  انطباق، مسئله  پدیده  فعال و انعطاف پذیری هستند. اکنون به توضیح این مؤلّفه ها و زیرشاخه های آنها با شواهدی از قرآن که در آن معنای حرف جر «عن» در ترکیب های مختلف تغییریافته است، می پردازیم.

3-1.انطباق

وقتی واحدهای معنایی کنار یکدیگر قرار می‎گیرند، جرح و تعدیلی در معنای اجزای همنشین به وجود می آورند. لنگاکر برای ایضاح این نکته فعل دویدن را مثال می زند. این فعل معمولاً به حرکت سریع حیوانات دارای پا اطلاق می شود؛ ولی شیوه  دویدن انسان با دویدن اسب و دیگر حیوانات متفاوت است، پس فرایند مدلول این فعل در هر حیوانی انطباق پیدا می کند (قائمی نیا، 1390، صص310-311). درحقیقت توصیف های بافتی منجر به تغییر و گسترش معنایییک واژه می شوند که در ادامه به نمونه هایی از این نوع روش گسترش  معنایی با آوردن مثال هایی قرآنی از حرف «عن» اشاره خواهد شد.

3-1-1. توصیف همنشینی

برخی واژه ها در قرآن به کار رفته اند که اگر به بافت یا سیاق همان آیه توجه شود، به معنا یا دامنه معنای آن واژه منتقل می شویم. گاهی از روی سیاق آیه می توان بافت شناسی کرد و از خود متن، معنا یا مراد را کشف کرد (ایزوتسو، 1378، ص74)؛ به عبارت دیگر، کلمات یا کدهایی که در یک بافت منسجم همچون یک آیه به کار رفته اند، می توانند با یکدیگر رابطه ای هماهنگ داشته باشند؛ به گونه ای  که از ارجاع بخشی به بخش دیگر در همان آیه می توان معنای واژه را به دست آورد که در آن تغییر در بافت کاربردی واژه باعث تغییر معنایی آن می شود (قائمی نیا، 1389، صص227 ـ 224؛ میه آنتوان، 1976، ص220).

مانند کاربرد حرف عن در این آیه  «الَّذینَ کانَتْ أَعْیُنُهُمْ فی‏  عَنْ‏  وَکانُوا لا یَسْتَطیعُونَ سَمْعاً» (کهف: 101)، همان ها که پرده‏اى چشمانشان را از یاد من پوشانده بود و قدرت شنوایى نداشتند که استفاده از حرف «عن» با «فی» و موقعیت سازی فعل «کانت» در بافت  این آیه باعث تغییر معنای حرف عن از «مجاوزت» به «مانعیت» شده است و در تبیین شناختی آن می توان گفت: در این نمونه حرف «عن» با همنشینی با «فی» مفهوم مانعیت را در ذهن تداعی می کند؛ زیرا از یک طرف با کاربرد فی مسیرپیما در محدوده   غطاء قرار می گیرد و او را از گذر به محدوده  ذکر باز می دارد و از طرف دیگر کانت موقعیت ایستا را در درون غطاء برای مسیرپیما ترسیم می کند.

 بنابراین مفاهیم مستخرج از بافت آیه باعث شده است، حرف عن معنای «گذر و مجاوزت» را از دست بدهد و در معنای «مانعیت» گسترش یابد. درحقیقت با همنشینی عن با فی و کانت، معنای مجاوزت به منع حرکت مسیرپیما به سوی محوطه  ذکر و شنیدن کلام حق دلالت دارد.

3-1-2. رابطه  جانشینی

اگر نسبت مفردات را در محور عمودی پی بگیریم، معنا یا معانی دیگری برای کلمه از طریق جانشینی به دست می آید. اگر واژه «الف» جانشین واژه «ب» در بافت یکسان و مشابه شود، این جانشینی به لحاظ معناشناسی جایگاه مهمی دارد؛ زیرا در کشف معنا یا مراد، نقش اساسی ایفا می کند و در بسیاری از نمونه ها می تواند از نظر معناشناسی تأثیرگذار باشد (ایزوتسو، 1378، ص77؛ قائمی نیا، 1389، صص227 ـ 224). در قرآن کریم نمونه هایی از کاربرد حرف عن وجود دارد که تفاوت آنها در جانشینی حروف به جای یکدیگر یا طرز قرارگرفتن مسیرپیما و مرزنما است که در ادامه برای روشن کردن این روش گسترش معنایی نمونه هایی از آن تحلیل شناختی می شود، مانند:

«...یُحَرِّفُونَ عَنْ ...» (مائده: 13)، سخنان (خدا) را از مواضع خود تحریف و جابه‏جا مى‏کردند.

«...یحُرِّفُونَ مِن بَعْدِ  ...» (مائده: 41)، آ نها سخنان را از مفهوم اصلیش تحریف مى‏کنند.

با کاربرد عن، در آیه اول گذر کلام از جایگاهش مدّنظر خداوند است؛ یعنی اینکه قبل از آنکه کلام در جایگاهش استقرار یابد، آن  را تغییر می دادند؛ بنابراین معنای عن در این نمونه «قبل از» است؛ زیرا طبق تصویری که عَن در این آیه ایجاد می کند، مواضع، فضای مکانی است که باید کلام درون آن قرار می گرفت. اما یهودیان کلام را قبل از استقرار در جایگاه و فضا آن عبور  دادند، با این توضیح ممکن است منظور تحریف هنگام نوشتن و نسخه برداری از کلام خداوند باشد؛ زیرا با آنکه می دانستند جایگاه کلام کجاست، آن را از آن موضعش عبور می دادند.

با این توضیح، نظر برخی از مفسران که تحریف تفسیری را هم از این آیه نتیجه گرفته اند، خدشه دار است؛ چراکه در این رابطه می گویند: یحرفونه الکلم عن مواضعه؛ یعنی: 1- تفسیر نادرست؛ 2- تغییر و تبدیل هایى که در عبارات رخ مى‏دهند و کلامى که از خدا نیست را از خدا می دانند. حتی برخی چون فخر رازی، تحریف تفسیری را بر تحریف لفظی رجحان دادند (رک: فخررازی، 1420، ج11، ص325؛ طبرسی، 1372، ج6، ص274؛ طباطبایی، 1417، ج50، ص240).

 اگرچه برخی دیگر از مفسران چون مکارم شیرازی، این آیه را مطابق تصویری که از آن بر می آید، تفسیر می کند و در این راستا می گوید: آنها کلمات را تحریف می کنند و از محل و مسیر آن بیرون مى‏برند و نیز قسمت هاى ملاحظه انگیزى از آنچه به آنها گفته شده بود را فراموش می کنند (مکارم شیرازی، 1372، ج4، ص312)؛ اما در آیه  41 مائده که «من بعد» جانشین «عن» شده است، هرچند به  لحاظ تفسیر شناختی همانند آیه قبل ناظر به تحریف لفظی است نه تحریف تفسیری؛ به این دلیل که باز هم از قرارگرفتن کلام در مکان و جایگاهش سخن رفته است و مفسران هم همان خطاهایی که دربارۀ آیه اول داشته اند، در اینجا نیز تکرار کرده اند؛ زیرا که اکثراً از تغییر و تبدیل حکم سخن گفته اند (رک: فخر رازی، 1420، ج11، ص359؛ طبرسی، 1372، ج7، ص38)؛ اما به لحاظ تغییر در نوع کاربرد حرف که در آیه اخیر به جای عن، «من بعد» جایگزین شده است، مشخص است آیات ابتدا در جایگاهشان مستقر شده اند و بعد از آن از جایگاهشان تحریف شده اند؛ چراکه حرف مِن، آغاز حرکت آیات را چون مسیرپیمایی از محلشان نشان می دهد.

چنانکه ملاحظه شد، خداوند در تعبیرییکسان صرفاً با جانشینی حروف به جاییک دیگر صحنه های مختلفی از تحریف کتاب مقدس را آشکار می کند؛ بنابراین چون حرف عن بر گذر و مجاوزت دلالت دارد، زمانی را نشان می دهد که هنوز آیات در جایگاهشان مستقر نشده اند که در این هنگام دچار تحریف می شوند و مسیرپیما با حالت تحریف بر آنها گذر می کند و نمی گذارد در جایگاهشان قرار بگیرند؛ بنابراین معنای حرف عن از مفهوم مجاوزت صرف به مفهوم گذر و عبور به همراه اشاره به زمانی خاص گسترش یافته است.

نمونه  دیگری که منجر به بسط و توسعه  معنا در حرف عن به این روش شده است، در این آیات دیده می شود که در آنها در تعبیرییکسان با رابطه  جانشینی جایگاه مرزنماها متحول شده است و همین موضوع سبب توسعه معنای حرف عن شده است: «اتَّبِعْ ما أُوحِیَ إِلَیْ  مِنْ رَبِّکَ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ» (انعام: 106)، از آنچه از جانب پروردگارت به سوى تو وحى شده پیروى کن، جز او هیچ معبودى نیست و از مشرکان روى برتاب.

«خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ» (اعراف: 199)، عفو و گذشت پیشه کن و به کار پسندیده فرمان ده و از نادان‏ها روى برتاب‏.

«... فَإِنْ جاؤُ  فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَن ‏...» (مائده: 42)، پس اگر نزد تو آمدند، در میان آنان داورى کن یا (اگر صلاح دانستى) آنها را به حال خود واگذار.

در این سه آیه حرف «عن» موقعیتیکسان مسیرپیما (پیامبر«ص») را برای گذر از مرزنماهای مختلف گزارش می کند که می توان نوعی رابطه  جانشینی بین این سه آیه قایل شد. درواقع بین سه مفهوم «مشرکان» و «جاهلان» و «برخی از یهودیان» مشترکاتی از جمله نافرمانی از خدا و رسولش وجود دارد، چنانکه اعراض پیامبر(ص) از این سه فرقه می گذرد و آنها به این دلیل که مشمول روی گردانی پیامبر شده اند، به هم پیوند می خوردند. گویی هر یک از این گروه می توانند مصداقی برای گروه دیگر باشد، برای مثال مشرکین و آن گروه یهودی مصداقی از جاهلین تلقی شوند؛ زیرا آ نها نیز به یگانگی خدا یا نسبت به حقانیت رسول اکرم جاهل بودند؛ بنابراین نقش حرف عن ایجاد رابطه جانشینی بین این سه مرزنما است.

 بنابراین می توان گفت: معنای حرف عن در این نمونه از معنای «مجاوزت» به «بی اعتنایی» توسعه یافته است؛ زیرا در معنای مجاوزت و عبور معنای بی اعتنایی نهفته است.

همان طور که توقف معنای «توجه» را به همراه دارد، به این ترتیب پیامبر(ص) مأمور شدند، تا با بی اعتنایی به رفتار و گفتار این سه فرقه از کنار آنها بگذرد و به آنها توجه نکند. بنابراین «عن» که در نمونه نخست گذر پیامبر(ص) را از محیط مشرکان و در آیه بعد از محیط جاهلان و در نمونه سوم از طایفه ای از یهودیان نشان می دهد اگر با رویکرد تلفیق مفهومی به این آیات نگریسته شود، این سه مفهوم متفاوت می توانند به یک مفهوم تبدیل شوند؛ زیرا می توان بین این سه فرقه که به پیامبر(ص) امر شده است، به آنها بی اعتنا باشد، اشتراکات زیادی را پیدا کرد، درنتیجه هدف از چینش این  شکلی کلمات که تشابه تقریبی عبارات را نشان می دهد، جایگاهیکسان این سه فرقه نزد خداست که هر سه را مستحق روی گردانی پیامبرش می داند.

مراجع

قرآن کریم.
ایزوتسو، توشیهیکو( 1378)، مفاهیم اخلاقی ـ دینی در قرآن مجید، ترجمه فریدون بدره ای، تهران: فرزان، چ11.
بامشادی، پاسا؛ جواد، بامشادی؛ شادی، انصاریان (1394)، «بررسی معنایی سه حرف اضافه  ærɑوtɑ،wælدر کردی گورانی از دیدگاه شناختی»،فصلنامه جستارهای زبانی، (صص1-25).
حسینى شاه عبدالعظیمى، حسین بن احمد (1363)، تفسیر اثنا عشرى، تهران: انتشارات میقات.
بنت الشاطی، عایشه عبدالرحمان (1376)، الاعجاز البیانی للقرآن الکریم، ترجمه حسین صابری، تهران: علمی و فرهنگی.
بیضاوی، عبدالله بن عمر (1418ه-ق)، انوارالتنزیل، ج5، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
پورابراهیم، شیرین؛ ارسلان گلفام؛ فردوس آقا گلزاده و عالیه کرد زعفرانلو کامبوزیا (1388)، «بررسی زبان شناختی استعاره   جهتی بالا / پایین در زبان قرآن رویکرد معنی شناسی شناختی»،مجله  انجمن ایرانی زبان و ادبیات عربی، 12، 55 -81.
حسینی، علی (1388)، ترجمه و شرح مغنی الادیب، ج2، قم: دارالعلم.
روشن، بلقیس؛ فاطمه، یوسفی راد؛ فاطمه، شعبانیان (1392)، «مبنای طرح واره ای استعاره های موجود در ضرب المثل های شرق گیلان»،مجله زبان شناخت، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ش2، (صص75-94).
زاهدی، کیوان؛ عاطفه، محمدی زیارتی (1390)، «شبکۀ معنایی حرف اضافۀ فارسی «از» در چهارچوب معنی شناسی شناختی»،مجله تازه های علوم شناختی، ش1، (67-80).
سیوطی، جلال الدین (1392)، الاتقان فی علوم القرآن، ج2، مترجم: محمود دشتی، قم: دانشگاه اصول دین.
شرتونی، رشید ( 1429ه-ق)، مبادی العربیه، تنقیح: حمید محمدی، قم: دارالفکر.
شریفی، لیلا (1388 )، «رویکردی شناختی به یک فعل چندمعنای فارسی»، تازه های علوم شناختی، ش4، (صص1-11).
صفوی، کورش (1382)، «بحثی دربارۀ  طرح واره های تصوری از دیدگاه معنی شناسی شناختی»،مجلهنامه فرهنگستان، ش21، (صص65-85).
صفوی، کورش (1379)، درآمدی بر معنی شناسی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی.
‏عاملى، ابراهیم‏ (1360)، تفسیر عاملى‏، تحقیق: على اکبر غفارى،‏ تهران: انتشارات صدوق.
قائمی نیا، علیرضا (1390)، معناشناسی شناختی قرآن، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
قائمی نیا، (1388)، «شبکه های شعاعی در معناشناسی قرآن»، مجله ذهن، ش 38، (صص7-39).
کرد زعفرانلو کامبوزیا، عالیه؛ خدیجه، حاجیان (1389)، «استعاره های جهتی قرآن با رویکرد شناختی»، فصلنامه علمی - پژوهشی نقد ادبی، س 3، ش 9،  1389 (صص 115-139).

گلفام، ارسلان؛ رویا، صدیق ضیابری؛ آزیتا، جعفری (1385)، «نگاهی به ساخت مجهول در زبان فارسی با تکیه بر دیدگاه شناختی»،فصلنامه زبان و زبان شناسی،ش4 ، (صص56-76).

نویسندگان:

مریم توکل نیا: دانشجوی کارشناسی ارشد دانشکده علوم قرآنی زاهدان، زاهدان، ایران 

ولی الله حسومی: استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران

فصلنامه پژوهشهای زبان شناختی قرآن بهار و تابستان 1396

ادامه دارد...

خوانندگان محترم سایت خبری تحلیلی عصر اترک، شما می‌توانید سوژه های خود را به برای ما ارسال کنید تا پس از تأیید با نام شما در سایت و کانال عصراترک درج شود.

شماره تماس با سایت خبری تحلیلی عصر اترک:

058-32230729 - 058-32288068

ارتباط با سردبیر سایت در پیام رسان تلگرام

ارتباط با سردبیر سایت در پیام رسان سروش

آدرس پست الکترونیکی: info@atraknews.com

برچسب ها:

با تشکر
نظر شما ثبت و پس از بررسی انتشار میابد.
ارسال نظر
نام :
ایمیل
نظر
پایگاه خبری تحلیلی عصر اترک